Mümin SARIKAYA

Düzenlemede Kullanılacak Sazlar

Son yıllarda halk müziğinde oldukça büyük bir değişim yaşandı. Bu değişim önce solo bir şekilde ortaya çıkan şelpe tekniğinin altyapılarda çeşitli boy sazlarla kullanılabileceğinin anlaşılması üzerine başladı. Ben bu başlık altında bu konu ile ilgilenenlere geniş bilgi vermeye çalışacağım.

Düzenleme : Bir ezgiyi ya da eseri ezgisel, armonik ya da ritmik öğeler ile zengin bir duyuma kavuşturma sanatı.

Halk Müziği düzenlerken ezgilerde gizli kalmış armonik öğeleri ortaya çıkarmalı bunu yaparken eserin özüne zarar vermemeye çalışmalıyız.

1.1. Bağlama Düzenlemelerinde kullanılan sazlar

Bas Bağlama



Tekne Boyu: 50-55 cm
Sap Boyu: 44-46 cm
Perde Sayısı: 17

Dört tellidir. Fa, do, sol, re akortlanır. Tampere perde sistemi kullanılır (komasız 17 perde). Bas bağlama çok sesli müzikte diğer bas enstrümanlar gibi akorun durumunu belirtmek için kullanılır. Ritm bas kullanımı ile de temanın ritmini ortaya çıkarmak için ya kullanılır. Bas bağlama notasyonunda Fa anahtarı kullanılır.

Sırma Telli (Tenor) Bağlama



Tekne Boyu: 40-42 cm
Sap Boyu: 40-42 cm
Perde Sayısı: 19

Bamlı bağlama üç tek sırma tellidir (Tel numaraları alt tel:0,35 orta tel:0.75, üst tel: 0.55 ). Akortlanışı re, sol, la biçimindedir. Şelpe tekniği ile çalınmaktadır. Genelde tel çekme ve parmak vurma teknikleri ile çalınmaktadır. Tel çekme pozisyonu şelpe bağlamadan farklı olarak, köprü yerine eşiğe yakındır. Ayrıca daha köşeli sesler elde etmek için orta eşiğin hemen önünden göğse dik bir pozisyonda çalınır. Çok sesli müzikte tenor görevi üstlenir.Notasyonunda Sol ya da do anahtarı kullanılır.

Divan Sazı



Tekne Boyu: 43-50 cm
Sap Boyu: 57-65 cm
Perde Sayısı: değişkendir(53e kadar çıktığı görülür)

Grup içinde ezgisel olarak kullanılan bir sazdır. Tezene ile çalınır. Tel numaraları: alt tel: 0.20-0.22 orta tel: 0.30 üst tel: 0.20-0.22 .Orta anadoluda divan sazına bam bam teli de takılır.Akortlanışı temelde mi, la, re (çöğür bağlama akotlanışı referans alınarak, bozuk düzen) biçimindedir. Kullanılan diğer düzenler; abdal düzeni zeybek düzeni vb.

Tanbura ( Uzun Saplı Bağlama)



Tekne Boyu: 38-42 cm Sap Boyu: 50-55 cm Perde Sayısı: 23
Grup içinde ezgisel olarak kullanılan bir sazdır. Tezene ile çalınır. Tel numaraları: alt tel:0.20 orta tel: 0.30 üst tel: 0.20-0.22.
Kullanılan düzenler: la-re-sol(bozuk düzen), la-re-fa#(misket düzeni), la-re-fa(müstezat düzeni), la-re-re(zeybek düzeni), la-do-sol
(do müstezat düzeni), la-si-sol(segah düzeni), la-mi-la(kayseri düzeni), la-la-sol(abdal düzeni), la-re-la(sürmeli düzeni) vb.

Çöğür (Kısa Saplı Bağlama)



Tekne Boyu: 36-42 cm Sap Boyu: 36-42 cm Perde Sayısı: 19
Grup içinde ezgisel olarak kullanılan bir sazdır. Tezene ile çalınır. Tel numaraları: alt tel:0.18 orta tel: 0.30 üst tel: 0.20. Genel olarak re-sol-la akortlanır. (Bağlama Düzeni).

Şelpe Bağlama


Tekne Boyu: 36-42 cm
Sap Boyu: 36-42 cm
Perde Sayısı: 19

Tel numaraları: alt tel:0.18 orta tel: 0.30 üst tel: 0.20(bam teli kullanulmaz, üst telde çift çelik tel bulunur). Re-sol-la akortlanır. Çöğür bağlamaya göre eşik yüksekliği düşüktür. Daha ince kapak kullanımı tercih edilir. Grup içinde armonik ve ezgisel olarak kullanılır. Çok sesli müzikte alto ve soprano görevi üstlenir. Şelpe tezenesiz bağlama çalma tekniklerinin kabul görmüş ortak adıdır. Pek çok ayrı tekniği içermektedir.

Genel olarak üç ana gruba ayrılabilir:
Pençe tekniği, tel çekme tekniği (eşik arkası, mute, köprü.), parmak vurma tekniği.

Pençe Tekniği :

Bütün tellere vurma tekniği elin bütün olarak değişik şekillerde vurulmasını ifade eden el ile bağlama çalma tekniklerinden biridir. Kendi içinde çok değişik şekilleri ve çeşitli özellikleri bulunan pençe tekniğinde, elin bütün tellere yukardan aşağıya ve aşağıdan yukarıya
vurulması gibi iki temel fonksiyon vardır. Vuruş şekli, ifade ve tını olarak
farklı anlayışta olan bu iki fonksiyon kendi içinde çeşitli özellikler göstermektedir

Tel Çekme Tekniği :

Köprü Pozisyonu : Parmakla teli çekerek ses çıkarmayı ifade
etmektedir. Tel çekme pozisyonunda bağlama genelde göğüs ve sapın
birleştiği yerde parmağın etli kısmıyla çalınmaktadır.

Eşik Arkası Pozisyonu : Daha sert tınılar elde etmek için,
tel çekme tekniğinde elin eşiğin arkasında kullanıldığı bir pozisyondur.
Bu pozisyonda el eşiğe değmez, tellerin eşiğin arkasında kalan kısmına
hafifçe bastırılır.

Eşik Üzeri Pozisyonu (mute) : Tel çekme tekniğinin elin
orta eşiğin üzerine konularak uygulanan başka bir çeşidi de vardır.
Eşik üzerinde sesin belli ölçüde kısılıp kapalı (mute) bir ton
elde edilmesine dayanan bu ifade kendine has bir karakter taşımaktadır.

Parmak Vurma Tekniği :

Perdelere sağ elin parmakları ile vurulup çekilmesini ifade eden
bir ses çıkarma tekniğidir. Diğer tüm tekniklerde sağ el, yalnızca
telleri harekete geçiren vuruş işlevi gördüğü halde, bu teknikte fonksiyonel olarak ezginin seslerinin bir bölümünü çıkarmakta, yani; ezgi sol ve sağ el arasında bölüşülmektedir. Buradaki tel çekme sağ el fonksiyonlarındaki aşağıdan yukarıya tel çekme tekniğinin sapta uygulanışından başka bir şey değildir.

Dörttelli Bağlama



Tekne Boyu: 36-42 cm Sap Boyu: 36-42 cm Perde Sayısı: 19

Şelpe teknikleri kullanılarak çalınır. Grup içinde armonik kullanılır ve şelpe bağlamaya göre daha kompleks yapılı akorların çalımını sağlar.

Bağlama Curası


Tekne Boyu: 22.5 cm
Sap Boyu: 30 cm
Perde Sayısı: 7-16

Bağlamanın bir oktav üstünde akort edilir.


Not : Şelpe teknikleri ile ilgili bilgiler Erol Parlak'ın şelpe metodundan alınmıştır.
Not : Fotoğraflar Dörttelli Bağlama Grubu'nun fotoğraf çekiminden alınmıştır.
Ediz hocadan alıntıdır